Farhangistan
خانه / فرهنگ و هنر / ترازوی طلایی / ده نکته در نقد نظریه ‘رؤیاهای رسولانه’ عبدالکریم سروش

ده نکته در نقد نظریه ‘رؤیاهای رسولانه’ عبدالکریم سروش

مطابق تئوری “رؤیاهای رسولانه”، تمام قرآن در عالم رؤیا بر پیامبر اسلام مکشوف گردیده است و رمز رؤیا را جز با خواب‌گردانی نتوان گشود و از این رو کلیه شارحان و مفسران در ۱۴ قرن گذشته به خطا رفته و اشارات رؤیا را به جای تأویل، با کلام بیداری فهم و تفسیر کرده‌اند. به نظر این قلم، حداقل از بُعد “درون دینی”، این تئوری تعارضات عدیده و آشکاری با متن قرآن پیدا می‌کند که ذیلا به برخی از آنان اشاره می‌کند:

۱- زبان رویا، زبان رمز و تاویل است که برای خود شخص هم مبهم و مشتبه می‌نماید، چه رسد به دیگران، همچنانکه رموز ماه و خورشید و یازده ستاره در “رؤیای یوسف”، نه برای او آشکار بود و نه برای پدرش یعقوب، همین قدر دریافتند که باید رمزی الهی در آن رؤیا باشد که تاویل (تحقق) آن در آینده به “مشیّت الهی” آشکار گردد، که البته حدود سه دهه بعد تحقق یافت. آری یوسف به تعلیم الهی به تاویل رؤیاها آگاهی یافت، اما صرفنظر از چنین استثناهایی، تعلیم او ربطی به ابلاغ رسالت آشکار توحیدی‌اش نداشت. همچنان ‌که رؤیای ابراهیم در ذبح اسماعیل امری شخصی بود. به پیامبر اسلام نیز برحسب قرآن در مواردی اندک، خداوند آگاهی‌هایی در رؤیا القاء کرده بود؛ همچون بازگشت به مسجدالحرام (فتح ۲۶) یا شجره خبیثه (اسراء ۶۰)، که این استثناها نیز مستقل از کتاب و رسالت آشکار او بوده است.

آنچه پیامبر اسلام عرضه کرد، “کتاب مبین” یا “قرآن مبین” نام گرفته است، مأموریت او “ابلاغ مبین” و “انذار مبین”، آنهم به زبان ساده و آشکار (بِلِسَانٍ عَرَبِيٍّ مُبِينٍ) بوده است. مشتقات کلمه مبین مثل: بینات و تبیین و مستبین و… بیش از ۲۵۰ بار، و عمدتاً درباره قرآن و آیات الهی، به کار رفته است. خداوند آیاتش را برای توده‌های مردم، نه به زبان رؤیا، بلکه به ساده‌ترین شکل تفصیل داده و بیان کرده است.

۲- پیامبر اسلام، همچون سایر پیامبران، “رسالت” داشت و مأمور “ابلاغ” آشکار آن به توده‌های مردم بود، قرآن در ۲۵ آیه به چنین رسالتی از سوی آفریدگار عالم تأکید کرده است. در تئوری “رؤیاهای رسولانه”، ۱۴ قرن است هیچ مفسری توفیق نیافته بر گوشه‌ای از رموز آن رؤیا پی ببرد، جناب سروش نیز تاکنون هیچ یک از نمادهای چنان رؤیایی را نگشوده و این مهم را به آیندگان حواله داده است. باید دید جایگاه رسالت در این تئوری کجاست و هزاران شهید به خون خفته‌ای که آن پیام را با خونشان آبیاری و سبز کردند، چه بانگ بیداری از آن انذار شنیدند که اینک باید سراغ خواب‌گردان بگردیم؟

۳- در آیات موسوم به “تحدّی”، قرآن بارها منکران را به همراه شریکان و پشتیبانشان به عرضه سوره‌ای مشابه این کتاب (در ابعاد فرا زمانی، فرا مکانی، شامل تاریخ گذشته، وضع حال، سرنوشت آینده، آیات خدا در طبیعت و شریعت و هدایت) فراخوانده است. البته کسانی به میدان آمده‌اند، اما جز رسوایی دستاوردی نداشته‌اند. باید دید جایگاه این آیات در تئوری “رؤیاهای رسولانه” چگونه تبیین می‌گردد؟ آیا رؤیاهای مشابهی باید نقل می‌کردند، یا سخنانی همسنگ آن؟

۴- از واژه‌های بسیار متعارف قرآن که با مشتقاتش نزدیک به ۳۰۰ بار در این کتاب تکرار شده، “نزول” و “تنزیل” است، نزول قرآن به معنای پایین آوردن سطح پیام پروردگار جهان، در حدّ درک و فهم بشری و گیرنده‌های حواس اوست، مکانیسم نزول این حقایق در “شب قدر” را قرآن به زبانی سربسته و رمزگونه، که حقیقت آن به مصداق “وَمَا أَدْرَاكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ”، برای شخص پیامبر هم پوشیده بود، در سوره‌های قدر و دُخان بیان کرده است. از مفاد این دو سوره و از اجماع مسلمانان می‌توان فهمید خداوند حقایقی را که به تدریج مکتوب و مدوّن شد، مستقل از تأثیر گذاری ظرف ذهنی حامل و گیرنده (فرشته واسطه وحی و پیامبر) به ‌طور خالص برای هدایت بشریت نازل کرده است (قیامه ۱۶، طه ۱۱۴ و جن ۲۷ و ۲۸)، اصرار قرآن براین است که آن حقایق را خدا بر زبان پیامبر میسّر و جاری کرده است، نه آن که تلقی و برداشت او چنان بوده باشد (مریم۹۷ و دخان ۵۸). حال آنکه “تئوری روایت رسول” یا “رؤیاهای رسولانه”، این امر را در حدّ برداشت‌های ذهنی یک انسان، هرچند بیدار دل، با تمام ویژگی‌های محدود بشری، که پیام را در قالب ظرف ذهنی خویش فهمیده است، پایین می‌آورد.

۵- در تئوری روایت یا رؤیا، خود شخص است که به اختیار، احوالات خواب یا بیداری‌اش را، همچون از سفر برگشته‌ای برای دیگران روایت می‌کند، اما پیامبر بارها در جواب کسانی که مطالبه تغییر یا جابجایی آیات می‌کردند، به صراحت پاسخ داده است که “من از جانب خویش توان هیچ تغییری ندارم، من فقط از آنچه از سوی پروردگار بر من وحی می‌شود پیروی می‌کنم” (یونس ۱۵ و ۱۶، اعراف ۱۰۶ و ۲۰۳ و ۸ آیه دیگر). تلاوت قرآن نیز در اختیار نازل کننده بوده و از پیامبر فقط خواسته شده: “هر وقت ما خواندیم، خواندن ما را دنبال کن” (قیامه ۱۸).
۶- هدف اصلی نزول قرآن، “مردم” (ناس) و پیامبر واسطه‌ای برای ابلاغ بوده است، به او گفته شده: “ما این کتاب را به حق (نه خواب و خیال)، به‌خاطر “مردم” بر تو نازل کردیم (زمر۴۱) و این که: “این کتاب (حقایقی) تنزیل یافته از سوی رب‌العالمین، به واسطه روح‌الامین (فرشته وحی) بر قلب تو است تا به زبانی آشکار و روان (نه رمزگونه و نمادین) از هشداردهندگان باشی (شعراء ۱۹۲). هدایتگر توده‌های مردم (ناس) بودن قرآن، از فرازهای مکرر قرآن است؛ چگونه رؤیاهایی که نمادهای آن پس از ۱۴ قرن همچنان برای مفسرین نامکشوف مانده، اینک خواب‌گزارانی باید تا آنرا برای توده‌های مردم بگشایند و خواب چه هشداری می‌توانسته داشته باشد؟

۷- مؤمنان به حقانیت قرآن بر این باورند که ‌خالق “طبیعت” همان نازل کننده “شریعت” است و آیات تکوینی با آیات تشریعی به یک آبشخور اشاره دارند، پس اگر نظم حیرت‌آوری در اجزاء طبیعت وجود دارد که دانشمندان را یقین بر آن، به بالا بردن بنای رفیع علم تشویق می‌کند، آیات تشریعی نیز اگر از جانب همان خدا باشد، نمی‌تواند، همچون گفتار و نوشتار بشری، فارغ از نظم و قاعده در الفاظ و کلمات و قابلیت نظم آماری و عدد و رقم باشد، کشفیات چند دهه اخیر از نظم عددی در الفاظ و حروف قرآن، که عمدتاً مرهون ابزار کامپیوتری و امکان جستجو در متن دیجیتالی این کتاب است، حقایق شگفت‌آور و انکار ناپذیری را آشکار کرده است که مطلقاً نمی‌توان آن را با “تئوری روایت انگاری قرآن” یا ” تئوری رؤیا پنداری” توضیح داد. نه پیامبر مکرم اسلام اهل ریاضیات و آمار بود و نه مسلمانان صدر اسلام بر الفبای این علوم آشنایی داشتند.

۸- عمده آیات استنادی مبتکر محترم تئوری “رؤیا پنداری قرآن”، مرتبط با موضوع قیامت و عالم رستاخیز است که هنوز تحقّق نیافته و دانش آن ماوراء علم فیزیک فعلی است. زبان قرآن در بیان این امور، به تصریح آیه ۷ سوره آل عمران، زبان “تشبیه” است و این بخش از قرآن را، که شامل پدیده‌های ناشناخته‌ای از دنیای فعلی نیز می‌باشد، “آیات متشابهات”، و بقیه قرآن را “محکمات” نامیده‌اند.

جناب دکتر سروش برای توجیه این آیات متوسل به رؤیا و مدعی شده است تنها از طریق خواب‌گزاری است که می‌توان آن‌ها را فهم کرد، حال آن که زبان استعاره، مجاز، تمثیل، تشبیه، تجسیم و تصویر، که اتفاقاً خود قرآن در غنا بخشیدن به این فنون ادبی در زبان عرب نقش بنیادین داشته است، آسان‌تر می‌تواند ما را به فهم آنچه دور از دانش فعلی است نزدیک کند و اگر استعاره و مجاز اعتبار نداشته باشد، به طریق اولی رؤیا نیز اعتباری ندارد.

اتفاقاً در خود قرآن آمده است که بسیاری از اشارات و بشارات بهشتی، به زبان “تمثیل”، در تشبیه به ملموسات و محسوسات بشری بیان شده است (رعد۳۵ و محمد۱۵)، در این صورت چه ضرورتی بر انتقال آن به عالم رؤیاست؟ وقتی قرآن به صراحت می‌گوید: “هیچ نفسی نمی‌تواند واقعیت چشم روشنی‌های پاداش الهی را، که از درک بشری پنهان است دریابد” (سجده ۱۷)، بدیهی است که منظور شراب طهور و شاهد حوری و باغ و بوستانی، که در دنیا نیز دور از دسترس نیست، نمی‌باشد که به خوابگردان نیازداشته باشیم.

۹- “خواب گزاری”، ترجمه فارسی “تعبیر خواب” در زبان عربی است که فقط یکبار در قرآن، آن‌هم از ذهن و زبان فرعون خطاب به درباریانش، برای بازگشایی گره خوابی که دیده بود آمده است. “تعبیر”، با عبرت هم‌‌ریشه است و بر “عبور” از ظاهر دلالت می‌کند. اما قرآن همواره در مورد “رؤیا”، واژه “تأویل” را به کار برده است که معنای “وقوع خارجی یک خبر و نتیجه یا علت غایی” دارد، مثل تأویل قیامت یا وعده‌های دیگر قرآن، که مانند علوم متعارف اکتسابی نیست و جز به تعلیم الهی دریافت نمی‌گردد، آیا اصطلاح تأویل یا “خواب‌گزاری قرآن” با فرهنگ این کتاب بیگانه و بدعتی تفسیری نیست؟

۱۰- این حقیقت را قرآن به وضوح بیان کرده است که تأویل “متشابهات” قرآنی را فقط خدا می‌داند و راسخون درعلم، با فروتنی تمام در برابر اقیانوسی از مجهولات، با قطره علمی که دارند، اعتراف به نادانی و تمنّای رحمت ربوبی برای محفوظ ماندن از لغزش معرفتی می‌نمایند (آل عمران۷).

امام علی “راسخون در علم” را کسانی شمرده که به ناآگاهی و ناتوانی از کنار زدن پرده‌های غیب اعتراف کرده‌اند و از کوشش و ادعای گشودن آنچه در حیطه دانششان نیست، بی‌نیاز گشته‌اند. خداوند نیز اعتراف آنان به عجزشان از گشودن این پرده‌ها را ستوده و دلیل رسوخشان در علم شمرده است.

سخن را با مناجاتی از مولوی، تقدیم به استاد مسلم مولوی شناس، ختم می‌کنم:

قطره‌ای دانش که بخشیدی زپیش

متصل گردان به دریاهای خویش

قطره ای علم است اندر جان من

وارهانش از هوا وز خاک تن

پیش ازآن کاین خاکها خَسفش کنند

پیش از این کاین بادها نَسفش کنند.

 نوشته ی عبدالعلی بازرگان

قرآن پژوه

منبع : بی بی سی

1 دیدگاه

  1. مرگ هميشگي روشنفكري ديني با تئوري “كلام محمدي” دكتر سروش
    نام اصلي وي حسین حاج فرج الله دبّاغ متولد ۱۳۲۴ در تهران است
    از دانشگاه تهران لیسانس داروسازى گرفت
    در سال های ۱۳۵۴ هجری شمسی عازم انگلیس شد و در رشته شیمی تجزیه فوق ليسانس گرفت و در رشته فلسفه علم
    در دوره دكتري مشغول شد و همين زمان نام خود را به عبدالكريم سروش تغيير داد .
    وي در حال گذراندن دوره بود که مواجه با انقلاب اسلامی شد و او بدون اخذ مدرک دکتری، تحصیل را رها کرد و به
    ایران آمد و هیچگاه مدرک دکتری دریافت نکرد ولي دكتري معادل دارد.
    وي كه بيان ادبي بسيار قوي داشت از عمق وغناي معارف اسلامي بهره اي نداشت و با بيان شيواي افكار ضدماركسيستي
    پوپر و تلفيق آن با شرائط انقلاب در كتاب “تضاد ديالكتيكي ” ، “ايدئولوژي شيطاني” وشركت در مناظره هاي شهيد
    بهشتي و سران ماركسيست و انقلاب فرهنگي محبوبيت بدست آورد . سروش مقلد شريعتي بود.
    شريعتي با تقليد اشتباه از مارتين لوتر و الهيات پروتستان نوعي تركيب اسلام وليبراليست را ارائه داد كه درواقع ناكجاآباد و
    بيراهه رفتن بود. مهندس بازرگان نيز با سواد پائينش در فلسفه و دين همان افكار التقاطي را داشت.
    سروش با ادبياتي قوي وفيلسوف نمايانه در كتابهاي “قبض وبسط تئوريك شريعت” و “مدارا و مديريت” و “صراطهاي
    مستقيم ” و “پلوراليسم ديني ” تلفيقي از افكار “هيوم، كانت، و پوپر، لوتر و شريعتي ” را بازگو ميكند. كه در واقع نوعي
    نسبي پنداشتن درك و فهم ديني است كه همان هرمنوتيك “كارل پوپر” بود.
    لازم به ذكر است كه وي تئوريسين اصلي جريان اصلاحات محسوب شده كه محمد خاتمي از آن بهره برد.
    تا اينجاي قضيه با توجه به تقيدهاي مذهبي وي و همچنين تفسيرهاي زيباي نهج البلاغه وعرفان در”اوصاف پارسايان ” ،
    “حكمت و معيشت” ، “قصه ارباب معرفت ” وي …ميتوان او را برمسير روشنفكري يا دگرانديشي ديني حساب كرد .
    اما وي در”بسط تجربه نبوي ” تئوري كلام محمدي را كه دقيقا” افكار” نصرحامد ابوزيد ” مصري بود
    بازگو كرد اما غافل از آنكه كلام عيسوي بودن انجيل كنوني مايه اصلي اين انديشه بود كتابي تحريف شده كه سخنان
    و داستان زندگي عيسي مسيح است.
    اما اين “قياس مع الفارق ” : مقايسه نادرست ، بطور كامل خط بطلان بر اين مسير كشيد و براي هميشه چراغ خيالي
    روشنفكري ديني را خاموش نمود و سراب بودن آنرا به اثبات رساند .چرا كه قرآن بسيار متفاوت است و با نص صريح آن
    بارها و بارها بر كلام الهي بودن آن تاكيد شده است و برخلاف نظريه سروش ، پيامبر هيچگونه نقشي در آن نداشته است و
    عينا” به زبان عربي توسط جبرئيل وحي شده است و معجزه الهي است.
    “تنزيل الكتاب لا ريب فيه من رب العالمين”
    “تنزيل الكتاب من الله العزيز الحكيم”
    “كتاب فصلت اياته قرانا” عربيا” لقوم يعلمون”
    “انا انزلناه قرانا” عربيا” لعلكم تعقلون”
    “انا نحن نزلنا الذكر و انا له لحافظون”
    نعش قبر افکار کهنه سراحمدخان هندی انگلیسی ! و جویدن اندیشه های نصرحامد ابوزید پوپری! جز سرگردانی و گمراهی راه بجائی نمی برد.

دیدگاهتان را ثبت کنید

آدرس ایمیل شما منتشر نخواهد شدعلامتدارها لازمند *

*

13 + 6 =